Autyzm: co dziś wiemy o przyczynach

Skąd bierze się autyzm? To jedno z najczęściej zadawanych pytań i jednocześnie jedno z tych, na które nauka wciąż nie ma jednej prostej odpowiedzi. Porządkujemy, co dziś wiadomo o przyczynach autyzmu, a które dawne teorie zostały już obalone.

1Krótka historia pojęcia

Termin autyzm, od greckiego słowa autos, czyli sam, jako pierwszy użył psychiatra Eugen Bleuler w 1910 roku. W 1943 roku Leo Kanner opisał autyzm wczesnodziecięcy na podstawie obserwacji grupy dzieci, u których widać było trudności w relacjach, specyficzny język, rutynowe zachowania i nadwrażliwość na bodźce. Rok później Hans Asperger opisał dzieci o pedantycznej mowie i wąskich zainteresowaniach, co dało początek pojęciu zespołu Aspergera.

Dziś mówimy o spektrum autyzmu i traktujemy je jako zaburzenie neurorozwojowe, czyli związane z budową i funkcjonowaniem mózgu. Samo pojęcie wciąż się doprecyzowuje.

2Jedna przyczyna nie istnieje

Mimo dziesięcioleci badań nie udało się wskazać jednej przyczyny autyzmu. Zdaniem naukowców etiologia jest wieloczynnikowa. Współczesna nauka zalicza autyzm do zaburzeń neurorozwojowych i kładzie nacisk na współdziałanie genów i czynników środowiskowych. Poniżej najważniejsze tropy, które bada dzisiejsza nauka.

3Czynniki genetyczne

To dziś jeden z najsilniejszych tropów. Zaburzenia ze spektrum występują znacznie częściej u rodzeństwa dzieci z autyzmem niż w ogólnej populacji. Nie ma jednego „genu autyzmu”. Obraz jest zbyt złożony, by odpowiadał za niego pojedynczy gen, dlatego mówi się o współdziałaniu wielu genów o różnej lokalizacji.

4Czynniki okołoporodowe i środowiskowe

Część czynników ryzyka pojawia się jeszcze w życiu płodowym lub w trakcie porodu. Badacze wymieniają między innymi wiek rodziców, wcześniactwo, niską wagę urodzeniową, niedotlenienie oraz powikłania okołoporodowe. Znaczenie przypisuje się też silnemu stresowi prenatalnemu, który może wpływać na rozwój struktur mózgu.

Do czynników biologicznych zalicza się także niektóre choroby metaboliczne, na przykład nieleczoną fenyloketonurię, która może dawać objawy przypominające spektrum.

5Czynniki neurologiczne

Autyzm często łączy się z budową i pracą mózgu. Uszkodzenia niektórych obszarów, na przykład płatów czołowych, dają objawy o cechach spektrum: trudności z planowaniem, z przewidywaniem skutków działań i z dostosowaniem zachowania do sytuacji.

Mówi się też o zaburzeniach integracji sensorycznej. Układ nerwowy ma wtedy trudność z uporządkowaniem bodźców płynących z różnych zmysłów, co skutkuje nieadekwatnymi reakcjami na to, co dzieje się wokół.

6Teorie, które nauka odrzuciła

Warto znać dwie dawne koncepcje, bo wciąż krążą w obiegu, choć zostały obalone.

Teoria „zimnej matki”. Dawne koncepcje psychogenne obwiniały chłód emocjonalny rodziców, zwłaszcza matki, za rozwój autyzmu. Dziś wiemy, że to nieprawda. Autyzm nie jest skutkiem błędów wychowawczych ani braku miłości.

Szczepionki. Głośna teza łącząca szczepionkę MMR z autyzmem została jednoznacznie obalona. Badania, które porównywały rozwój dzieci przed i po szczepieniu, wykluczyły taki związek. Szczepionki nie powodują autyzmu.

Częste pytania