Wady wymowy powstają na skutek działania wielu czynników. W zależności od bodźca warunkującego dyslalię, wyróżniamy jej różne typy.
Nieprawidłowości w zakresie budowy i sprawności narządów artykulacyjnych mogą być przyczyną deformacji głosek i powodują występowanie dyslalii mechanicznej. Nieprawidłowo prezentowane wzorce językowe i ograniczony kontakt ze środowiskiem mogą być przyczyną dyslalii środowiskowej. Wyodrębnia się tutaj nie tylko wzorce postaci autentycznych, takich jak osoby dorosłe czy starsze rodzeństwo, ale też fikcyjne postacie z bajek. Dzieci spędzające więcej czasu przed telewizorem czy też innym nośnikiem multimedialnym są bardziej narażone na poznanie niewłaściwych struktur językowych i gramatycznych. Wychwytują one z seriali pojedyncze słowa bądź konkretne zwroty, które później powielają w mowie, nie wiedząc, że są one niewłaściwe. Nie potrafią dokonać autokorekty słownej. W przypadku braku kontroli rodzicielskiej w tym zakresie, dorastają z przyswojonymi złymi normami co rzutuje na możliwe występowanie wad wymowy i zaburzeń językowych. Z kolei, uszkodzenie korowych ośrodków oraz struktur warunkuje rozwój dyslalii centralnej.
Niechęć do własnego głosu, a także lęk przed mową powoduje dyslalię o podłożu psychicznym – asocjalną. Natomiast zespoły genetyczne przyczyniają się do diagnozy dyslalii sprzężonej. Zbyt krótkie wędzidełko podjęzykowe ogranicza ruchomość języka, przez co dziecko nie jest w stanie wyćwiczyć konkretnych głosek, głównie dentalizowanych [s, z, c, dz, ś, ź, ć, dź, sz, rz ,cz, dż] oraz głoski [r]. Rzutuje to na rozwój dyslalii ankyloglosyjnej. Ankyloglosja utrudnia utrzymanie odpowiedniej higieny jamy ustnej. Może to skutkować rozwojem próchnicy zębów. Ponadto, zbyt krótkie wędzidełko uniemożliwia niemowlakom prawidłowe ssanie piersi. Skutkuje to problemami z karmieniem, wpływa na spokój małego dziecka oraz w wielu przypadkach opóźnia prawidłowy rozwój mowy. Z kolei, uszkodzenie słuchu fizjologicznego sprzyja rozwojowi dyslalii słuchowej. Wynika ona z całkowitego braku bądź ograniczonego dostępu dziecka do prawidłowo realizowanych wzorców akustycznych wymowy oraz braku słuchowej autokontroli. Z kolei wady w obrębie słuchu fonemowego powodują trudności w prawidłowym różnicowaniu opozycyjnych głosek. Zbyt gruby język oraz mocne napięcie mięśniowe skutkują utrudnioną nauką wymowy głoski [r], a niekiedy całkowicie ją uniemożliwiają.
Na zaburzenia artykulacyjne mają wpływ również wady zgryzu. Nieprawidłowo ukształtowane uzębienie wpływa na jakość wymowy, przez co mówca często jest nierozumiany przez otoczenie. Inne parafunkcje w obrębie sfery orofacjalnej, takie jak zbyt długie ssanie smoczka bądź kciuka, przyczyniają się do zaburzeń pionizacji języka. Niekiedy dyslalia jest ściśle powiązana z funkcjami prymarnymi. Dzieci wykazujące wadliwą realizację głosek w większości mają infatylny odruch połykania. Ich język nie nabył zdolności pionizacji. Skutkuje to połykaniem śliny z językiem znajdującym się na dnie jamy ustnej i jego ciągłym napieraniem na zęby, co może powodować problemy ortodontyczne.
Ponadto, dzieci z wadami wymowy w większości mają również niewłaściwą pozycję spoczynkową języka. Nie potrafią ułożyć go szeroko w jamie ustnej i skierować ku podniebieniu. Pozycja ta przyjęła nazwę wertykalno-horyzontalnej i ma ścisły związek z ułożeniem żuchwy w spoczynku a także z predyspozycjami czynnościowo anatomicznymi. Nieprawidłowe ułożenie języka w spoczynku deformuje wygląd szczęki oraz może przyczyniać się do powstawania podniebienia wysokowysklepionego – gotyckiego. Dodatkowo, uniemożliwia właściwą artykulację, przez co dzieci automatycznie wsuwają język między zęby, ponieważ nie potrafią go kontrolować. Warto podkreślić, jak ważny jest sposób oddychania dzieci z wadami wymowy. Niewątpliwie korzystają one z drogi oddechowej niezgodnie z przyjętą normą. U młodocianych jednostek zauważa się statyczne oddychanie przez usta, co nie daje fizycznej możliwości, aby język przyjął właściwą pozycję spoczynkową. Wpływa to na powstawanie wad zgryzu. Niekiedy z wadami wymowy powiązane są również wszelkiego rodzaju wady postawy. Zaburzona krzywizna kręgosłupa, wpływa na utrzymanie twarzoczaszki w odpowiednim ułożeniu.
BIBLIOGRAFIA
1) Banach E., Cybulski M., Krajewska – Kułak E.: Profilaktyka wad wymowy u dzieci do siódmego roku życia. Hygeia Public Health, 2015 (4): 566-571
2) Kosicka M.: Zaburzenia mowy postaci z bajek i ich wpływ na rozwój mowy dzieci. LogopaedicaLodziensia, 2018 (2): 63-76
3) Syta A.: Dyslalia ankyloglosyjna – wpływ na wymowę sześciolatków. LogopediaSilesiana, 2017, (6): 223-233
4) Gwóźdź-Jezierska M., Bielecki I.: Aktualna wiedza na temat krótkiego wędzidełka języka. Polskiprzeglądotolayngologiczny, 2022 : 39-45
5) Michalak – Widera I., Moćko N.: Profilaktyka logopedyczna elementem skutecznej diagnozy małego pacjenta. WydawnictwoUniwersytetuŚląskiego, 2013 (2): 134 – 149
6) Górszczyk M.: Zaburzenia logopedyczne u dzieci w wieku przedszkolnym a specyficzne trudności w czytaniu PedagogikaPrzedszkolnaiWczesnoszkolna, 2017, 1 (15): 33- 44
7) Michalak – Widera I., Moćko N.: Profilaktyka logopedyczna elementem skutecznej diagnozy małego pacjenta. WydawnictwoUniwersytetuŚląskiego, 2013 (2): 134 149
8) Łuszczuk M.: Język w przestrzeni oralnej. Logopedia, 2019 : 91-106
9) Ziobrowska K.: Wpływ ankyloglosji na funkcje prymarne. LogopediaSilesiana, 2019 : 245- 262
10) Jabłońska J., Wilczyński J.: Wady postawy a wady wymowy. PediatriaiMedycynaRodzinna, 2017 : 470-478
