Wady wymowy zostały uporządkowane i określone odpowiednią terminologią. Podzielono je na różne typy klasyfikacji.
Klasyfikacja ze względu na przyczynę wad wymowy
To powszechnie znany podział dyslalii według Leona Kaczmarka. Wyróżnił on pięć typów wad wymowy. Do tego kryterium należą:
· Dyslalia audiogenna, która uwarunkowana jest dysfunkcją ze strony słuchu. Wady wymowy spowodowane są niedosłuchem bądź zaburzeniem ze strony słuchu fonematycznego.
· Dyslalia mechaniczna, inaczej zwana dysglosją, którą powodują uszkodzenia w obrębie obwodowego narządu mowy.
· Dyslalia centralna, którą obserwuje się w przebiegu zaburzeń takich jak anartria czy dyzartria.
· Dyslalia funkcjonalna, która jest wynikiem nieprawidłowych wzorców środowiskowych.
· Dyslalia sprzężona, którą warunkuje więcej niż jedna przyczyna.
Klasyfikacja ze względu na ilość wad wymowy
Dotyczy liczby wadliwie realizowanych fonemów i cech dystynktywnych. Wyróżnia się dwa typy klasyfikacji ilościowej. Autorem pierwszej jest Leon Kaczmarek, który podzielił dyslalię na:
· całkowitą (gdzie występuje tylko melodia, nie ma realizacji jakichkolwiek fonemów), wieloraką (gdzie nieprawidłowo realizowanych jest kilka fonemów), jednoraką (gdzie nieprawidłowo realizowany jest tylko jeden fonem).
· prostą (gdzie stwierdza się zamianę tylko jednej cechy dystynktywnej), złożoną (gdzie stwierdza się zamianę kilku cech dystynktywnych).
Klasyfikacja wad wymowy wg Pruszewicza
Według Antoniego Pruszewicza dyslalia to bełkotanie. Podzielił on wady wymowy biorąc pod uwagę stopień, w jakim wypowiedź jest zrozumiała dla otoczenia. Podzielił dyslalię na:
· Izolowane bełkotanie (gdzie mowa jest bardzo dobrze zrozumiała, a zaburzona jest realizacja tylko jednej głoski).
· Częściowe bełkotanie (gdzie mowa jest mniej zrozumiała, a zaburzona jest realizacja kilku głosek).
· Wielorakie bełkotanie (gdzie mowa jest niezrozumiała, a zaburzona jest realizacja wielu głosek).
· Uogólnione bełkotanie (gdzie mowa jest całkowicie niezrozumiała, a zaburzona jest realizacja praktycznie wszystkich spółgłosek oraz samogłosek).
I. Klasyfikacja ze względu na jakość wad wymowy – odnosi się do sposobu realizacji fonemów. Wyróżnia się dwa główne podziały dyslalii jakościowej:
a) Klasyfikacje foniatryczne – dzielą się one na dwie podgrupy. Pierwsza, ogólna, wyodrębnia:
· mogilalię (całkowity brak głoski), paralalię (zamiana głoski), dyslalię właściwą (deformacja głoski)
Druga, szczegółowa, opisuje najczęściej występujące wady wymowy, takie jak:
· rotacyzm (wadliwa realizacja głoski [r]), sygmatyzm (wadliwa realizacja głosek trzech szeregów: ciszącego [ś, ź, ć, dź], syczącego [s, z, c, dz] i szumiącego [sz, rz/ż, cz, dż]), lambdacyzm (wadliwa realizacja głosek [ł] oraz [l]), kappacyzm (wadliwa realizacja głoski [k], gammacyzm (wadliwa realizacja głoski [g]) betacyzm (wadliwa realizacja głosek [p] i [b])
b) Klasyfikacje językoznawcze – autorstwa J. T. Kanii, który w swojej pracy niejednokrotnie spotkał się z przypadkami, gdzie pacjent był w stanie wymówić konkretną głoskę w izolacji, ale nie realizował jej w wyrazach. Podzielił więc zaburzenia mowy na:
· Zaburzenia paradygmatyczne, które dotyczą całego zasobu głosek. Wyróżnia się: deformacje – czyli dyslalię właściwą, substytucje – czyli paralalię oraz elizję – czyli mogilalię, która to została podzielona na dodatkowe podgrupy. Pełna elizja obejmuje każdą pozycje wokaliczną głoski w wyrazie. Ograniczona elizja występuje w konkretnej pozycji wokalicznej, np. w nagłosie wyrazu. W innych pozycjach zachodzi zjawisko substytucji, czyli zamiana głosek. Całkowita elizja występuje, gdy dana głoska sprowadzana jest do fonetycznego zera. Częściowa elizja ma miejsce gdy zmiana zachodzi w segmencie wokalicznym znajdującym się w sąsiedztwie fonemu badź też gdy bezszmerowy segment wchodzi w miejsce głoski.
· Zaburzenia syntagmatyczne, które odnoszą się do struktury wyrazów. Dzielą się na dwie grupy: zaburzenia pierwotne i wtórne. Pierwsza grupa wyróżnia: zmiany ilościowe (elizje głosek, wstawki, redukcje wyrazów), zmiany jakościowe (dysymilacje, zamiana postaci wyrazów w sposób całkowicie inny niż pierwotnie, asymilacje, ustrukturalizowanie grup spółgłoskowych), zmiany kombinowane oraz zmiany niesystemowe. Druga grupa to wtórne zaburzenia syntagmatyczne, które w wyrazie wywołuje substytucja. Skutkuje to powstawaniem nietypowych kombinacji grup spółgłoskowych.
BIBLIOGRAFIA:
1) Obrębowski A., Brębowska Z.: Diagnostyka etiologiczna zaburzeń artykulacji. Otolaryngologia 2013, 12(2): 76-81
2) Sołtys – Chmielowicz A.: Zaburzenia artykulacji. Teoria i praktyka, 2016: 27-33
