Terapia miofunkcjonalna: na czym polega i jakie ćwiczenia pomagają dziecku

Dziecko oddycha przez usta, śpi z otwartą buzią albo wsuwa język między zęby, a wywołana głoska nie chce się utrwalić w codziennej mowie. Rodzice bardzo często opisują mi w gabinecie właśnie taki obraz. Przyczyna zwykle nie leży w samej wymowie, tylko w tym, jak pracują mięśnie języka, warg i policzków. Tym zajmuje się terapia miofunkcjonalna. Wyjaśniam, na czym polega, kiedy warto ją rozważyć i jak wyglądają ćwiczenia.

1Czym jest terapia miofunkcjonalna

Terapia miofunkcjonalna to praca nad czynnościami, które wykonujemy setki razy dziennie bez zastanowienia: oddychaniem, połykaniem, żuciem i pozycją spoczynkową języka. W logopedii nazywa się je czynnościami prymarnymi, ponieważ rozwijają się wcześniej niż mowa i stanowią dla niej podstawę.

Jeśli któraś z tych czynności przebiega nieprawidłowo, mięśnie twarzy pracują w niewłaściwy sposób przez cały dzień i całą noc. Kilkanaście minut ćwiczeń artykulacyjnych w tygodniu nie wygra z nawykiem, który działa przez całą dobę. Terapia miofunkcjonalna zajmuje się właśnie tą przyczyną, a nie samym objawem w wymowie.

2Kiedy warto rozważyć terapię miofunkcjonalną

Z sygnałami opisanymi poniżej warto zgłosić się na konsultację do logopedy albo neurologopedy, także wtedy, gdy dziecko mówi już wyraźnie.

Oddychanie przez usta zasługuje na osobną uwagę. U dzieci wiąże się ono ze zmianami w rozwoju twarzoczaszki, co potwierdzają zbiorcze analizy badań (Zhao i wsp., 2021). Więcej o tym piszę w tekście o konsekwencjach oddychania torem ustnym. Jeśli dziecko oddycha przez usta z powodu niedrożnego nosa, przerośniętego migdałka gardłowego albo alergii, warto najpierw zgłosić się do laryngologa. Ćwiczenia miofunkcjonalne dołączamy wtedy w porozumieniu z lekarzem.

3Jak wygląda terapia krok po kroku

Diagnoza. Terapia zaczyna się od oceny: wywiadu, obejrzenia budowy jamy ustnej, sprawdzenia toru oddechowego, sposobu połykania i pozycji spoczynkowej języka. Logopedzi korzystają przy tym z ustandaryzowanych protokołów oceny miofunkcjonalnej, takich jak OMES (de Felício i Ferreira, 2008), które pozwalają porównać wynik przed terapią i po niej.

Plan ćwiczeń. Na podstawie diagnozy dobieram ćwiczenia do tego, co realnie nie działa. U jednego dziecka zaczynamy od oddychania przez nos, u innego od domykania warg albo od pionizacji języka, czyli uniesienia go do podniebienia.

Zajęcia. Na spotkaniach sprawdzamy technikę i podnosimy poprzeczkę, gdy ćwiczenie zaczyna wychodzić bez wysiłku.

Praca w domu. Tu rozstrzyga się efekt. Ćwiczenia są krótkie, ale codzienne, dlatego rodzic dostaje je na piśmie i wie, jak je prowadzić.

4Przykładowe ćwiczenia miofunkcjonalne dla dzieci

Poniższe ćwiczenia pokazują, jak wygląda ta praca. Nie zastępują planu ustalonego z logopedą, ponieważ kolejność i liczba powtórzeń zależą od wyniku diagnozy.

Pozycja spoczynkowa języka. Czubek języka opiera się o wałek dziąsłowy, czyli miejsce tuż za górnymi zębami, a cały język przylega do podniebienia. Wargi są zamknięte, zęby lekko rozsunięte, oddech płynie przez nos. Dziecko utrzymuje tę pozycję na przykład podczas rysowania po śladzie, dzięki czemu ćwiczenie trwa dłużej niż minutę i nie nudzi się po trzecim powtórzeniu. Do tego ćwiczenia przygotowałam darmowe karty pracy z grzybkiem i szyszką, które możesz pobrać w naszym sklepie.

Kląskanie. Dziecko przysysa szeroki język do podniebienia i odrywa go z wyraźnym kląśnięciem, jak przy naśladowaniu stukotu końskich kopyt. Ćwiczenie wzmacnia mięśnie unoszące język.

Domykanie warg. Dziecko trzyma wargami, bez pomocy zębów, lekki przedmiot, na przykład papierową słomkę, i liczy do dziesięciu. Z czasem wydłużamy ten czas i dokładamy spokojne oddychanie przez nos w tej pozycji.

Oddychanie przez nos. Spokojny wdech i wydech nosem przy zamkniętych ustach, najlepiej przy cichej zabawie albo czytaniu książki. Celem jest nawyk, a nie jednorazowe ćwiczenie, dlatego krótkie powtórzenia kilka razy dziennie dają więcej niż jedna długa seria.

Połykanie. Dziecko nabiera łyk wody, unosi czubek języka do wałka dziąsłowego i połyka bez napinania warg i brody. To ćwiczenie wprowadzamy zwykle później, gdy pionizacja języka jest już opanowana.

5Ile trwa terapia i od czego zależy efekt

Zwykle mówimy o kilku miesiącach pracy. Czas zależy od tego, jak głęboko utrwalony jest nawyk, od wieku dziecka i przede wszystkim od regularności ćwiczeń w domu. Realny plan da się przedstawić dopiero po diagnozie, bo bez oceny każda liczba byłaby zgadywaniem.

Efekty ćwiczeń miofunkcjonalnych wykraczają poza samą wymowę. U dzieci i dorosłych z obturacyjnym bezdechem sennym zmniejszały one nasilenie bezdechów (Camacho i wsp., 2015), a u pacjentów leczonych ortodontycznie są opisywane jako wsparcie leczenia aparatem (Homem i wsp., 2014).

6Terapia miofunkcjonalna a leczenie u ortodonty i laryngologa

Terapia miofunkcjonalna często idzie w parze z leczeniem ortodontycznym, laryngologicznym albo z podcięciem wędzidełka języka. Aparat ortodontyczny przesuwa zęby, ale nie zmienia nawyku, który doprowadził do wady. Jeśli język nadal napiera na zęby przy każdym przełknięciu, wada może wrócić po zdjęciu aparatu. W takich sytuacjach współpracuję z lekarzem prowadzącym, a ćwiczenia planujemy równolegle z leczeniem.

7Gotowe materiały do terapii miofunkcjonalnej

Logopedzi często pytają mnie o materiały, z którymi mogą prowadzić tę terapię u siebie. Z mojej pracy z pacjentami powstał Miobook: ponad 70 kart pracy do terapii miofunkcjonalnej z planem na 12 tygodni, kartami pracy domowej dla rodzica i tygodniówkami z nagrodami. Każda karta była używana w gabinecie, zanim trafiła do sprzedaży.

Jeśli jesteś rodzicem, zacznij od konsultacji. Na pierwszej wizycie sprawdzimy oddychanie, połykanie i pozycję języka, a Ty wyjdziesz ze wstępnymi zaleceniami i wiedzą, na czym stoicie. Terapię miofunkcjonalną prowadzimy w gabinecie w Białymstoku i online.

Częste pytania