Jąkanie jest zjawiskiem odmiennie opisywanym w różnych dziedzinach naukowych. Trudno sformułować jego jednolitą definicję. Każda z tych nauk: medycyna, lingwistyka, psychologia postrzega to zaburzenie inaczej. Z medycznego punktu widzenia, jąkanie charakteryzowane jest, jako zaburzenie płynności mówienia, objawiające się w wielu formach. Jego typowe symptomy występują podczas artykulacji. Dyscyplina, jaką jest logopedia podkreśla, że jąkanie to głównie niepłynność. Natomiast z psychologicznego punktu widzenia jest to wyuczony mechanizm, zaburzenie czynnościowe, w większości przypadków idące w parze z problemami emocjonalnymi. Najczęściej spotykamy się jednak z definicją jąkania jako wady wymowy. Synonimicznie, bardzo często stosuje się określenie jąkania jako nerwicy mowy. Systemowo składają się na nie czynniki paralingwalne, psychologiczne, biologiczne oraz społeczne.
Komunikacja osób z zaburzoną płynnością mowy
Komunikacja jest jednym z najważniejszych elementów w życiu każdego człowieka. Jeśli nie jest zaburzona, obie strony konwersacji są w stanie dobrze się zrozumieć. W momencie, gdy jedna ze stron przejawia niepłynność mówienia – jąka się, dialog staje się bardziej chaotyczny. Rozmówcom ciężej prowadzić dialog. Pojawiają się niezręczność i dyskomfort. Jąkanie jest zjawiskiem niewątpliwie utrudniającym komunikację. Zaburza ono prawidłową realizację wypowiedzi. W większości przypadków znacząco zniekształca tekst. Nieprawidłowa intonacja i niewłaściwy akcent burzą spójność całej wypowiedzi. Staje się ona chaotyczna i agramatyczna.
Strategie konwersacyjne osób jąkających się
Osoby jąkające się często przyjmują charakterystyczne strategie wypowiedzi. Informują oni w sposób bezpośredni o rozpoczęciu konwersacji, co nazwać można ramą inicjalną. Stanowi ona początek wypowiedzi i jednocześnie wprowadza w temat. Jest to celowy zabieg, którego jąkający się używają, aby ich tekst wydawał się bardziej spójny. Wpływa to na lepszą interpretację wypowiedzi przez słuchacza. Innym elementem charakterystycznym w konwersacji z osobą jąkającą się jest powtórzenie za rozmówcą jego pytania jako początku własnej wypowiedzi, również w formie pytania. Taki zabieg daje osobie z zaburzoną płynnością mowy więcej czasu do namysłu i pozwala uporządkować informacje, aby móc adekwatnie odpowiedzieć. Jednocześnie jest to dobry początek rozmowy, maskujący trudności z wszczęciem dialogu. To bardzo produktywny zabieg, który wprowadza ład i porządek w konwersacji. Innym zjawiskiem jest powtarzanie za rozmówcą początku jego wypowiedzi jako bazę do pierwszego zdania twierdzącego w jego własnej wypowiedzi. Jest to bardzo bezpieczne i schematyczne. Pozwala osobie jąkającej się na prawidłowe, gramatycznie budowanie fraz. Warto wspomnieć również o istotnej funkcji incipitów w dialogu. Przykładowo: bo, ee, a, no. Incipity te niekiedy są powtarzane. Stanowią one sygnał świadczący o tym, że zaraz nastąpi kluczowa wypowiedź. Jest to element wprowadzenia słuchacza w początek wypowiedzi osoby jąkającej się. Charakterystyczne jest również zakończenie dialogu. Można tu wyodrębnić ramę finalną. Sygnalizuje ona koniec wypowiedzi. Składają się na nią zwroty typu: i wszystko, no i tyle i inne podobne stylistycznie sformułowania. Każda konwersacja ma również jakiś konkretny cel. Ze względu na niego strategie konwersacyjne dzieli się na grupy. Pierwszą z nich wyodrębnia się jako strategię informacyjno-weryfikacyjną. Nadawca ma tu na celu pozyskanie informacji opierającej się na wiedzy rozmówcy podczas trwającego dialogu, bądź dodaniu do niego informacji, którą to on dysponuje. Następnie rozmówcy wspólnie weryfikują rzetelność pozyskanych informacji. W strategii tej dominują pytania, przypuszczenia, wątpliwości, wyjaśnienia, zaprzeczenia i inne pokrewne akty mowy. Do drugiej grupy strategii należą te aksjologiczno – emotywne. Mają one na celu wypracowanie wspólnej, dla obu rozmówców, postawy do znanych im faktów. Stosowana jest tutaj skala intensywności, która ma w sobie stwierdzenia oceniające takie jak: dobry, zły i inne pokrewne przymiotniki. Kolejną grupą są strategie behawioralne. Ich celem jest celowe sterowanie zachowaniem rozmówców za pomocą werbalnych działań. Język jest tu bezpośrednim narzędziem, które wpływa na zmiany w interakcjach. Ostatnią grupą są strategie metadyskursywne. Cechują się działaniem wspomagającym podczas podejmowania konwersacji. Przykładowo, osoba, której zadano pytanie wymagające odpowiedzi konkretnej (nie lub tak) zmienia wątek, wtrąca coś żartobliwego.
Inne metody korekcji jąkania i przywrócenia płynności mowy
Wśród powszechnie używanych i skutecznych metod korekcji jąkania można wyróżnić również Metodę Gutzmana. Skupia się ona na dążeniu do poprawnej koordynacji aparatu artykulacyjnego, oddechowego i fonacyjnego i poprzez właściwe ćwiczenia głosowe, wspomaga prawidłową artykulację: początkowo samych izolowanych głosek, przez sylaby, aż do pełnych wyrazów. Z kolei inna metoda, metoda żucia, nawiązuje do zależności między artykulacją a żuciem. Jąkający się ćwiczy tu użycie głosu podczas żucia. Ma za zadanie mówić dość wolno, cały czas mając na uwadze żucie. Celem tej metody jest swobodne żucie, bez żadnych barier, podczas dialogu. Innym sposobem wspomagającym korekcję jąkania są wszelkie techniki oddechowe. Dążą one do uzyskania podparcia oddechowego, głównie przy użyciu przepony. Cały proces ma na celu regulację ciągłości i długości mowy a także zachowanie jednolitej rytmiczności. Trenowana jest tutaj koordynacja fizjologiczna aparatu artykulacyjnego, oddechowego i fonacyjnego. Inną metodą jest dość powszechnie znana w Polsce Metoda „Echo”. Jest ona podzielona na trzy etapy. Pierwszy obejmuje trening płynności wymowy przy pomocy urządzenia jakim jest echokorektor. Ma to miejsce nie w domu, lecz w gabinecie. Kolejnym etapem jest budowanie wolniejszej, płynnej wypowiedzi z zapamiętanym już echem – bez udziału urządzenia. Dzieje się to w sytuacji, która jest stosunkowo łatwa emocjonalnie. Ostatni etap obejmuje mówienie z zapamiętanym echem, ale już w trudnych emocjonalnie sytuacjach.
Oprócz samych specjalistycznych metod korekcji jąkania, w całym procesie terapeutycznym, bardzo dużą rolę odgrywa wkład własny jednostki związany z jego psychiką i akceptacją zaburzenia. Ważne jest, by jąkający się nie tłumił objawów problemu z mową oraz aby jej nie unikał. Zwiększa to lęk i niepokój związany z komunikacją. Jąkający się nie może kategoryzować zaburzenia jako pozytywnego bądź negatywnego zjawiska. Samoakceptacja i obiektywne ujęcie problemu przynosi spokój i ulgę, a co za tym idzie, motywuje do podjęcia właściwych działań. Równie ważna jest tutaj uważność i koncentracja. Aby były one na wysokim poziomie i stawały się pomocne na co dzień, trzeba je sumiennie trenować. Może to skutkować zmniejszeniem poziomu odczuwanego stresu i dać jednostce więcej spokoju.
W terapii jąkania istotną rolę odgrywa również autoterapia. Niekiedy jest ona wspomagana działaniem wyspecjalizowanego terapeuty. Jednak w większości przypadków polega ona na samodzielnej, indywidualnej pracy jednostki nad samym sobą. Rola autoterapii w jąkaniu jest bardzo ważna głównie przez wzgląd na wieloczynnikowe i trudne do sprecyzowania podłoże tego zaburzenia. Cennym elementem pomocnym w przejmowaniu samokontroli nad problemem z jąkaniem są grupy o charakterze samopomocowym.
BIBLIOGRAFIA
1. Błachnio A., Przepiórka A.: Jąkanie jako zaburzenie z perspektywy psychologicznej, przegląd badań. Psychologia Jakości Życia, 2012, tom 11, nr 2 (211-222)
2. Gunia G.: Strategie podwyższania jakości życia osób z zaburzeniami komunikacyjnymi. Rocznik Komisji Nauk Pedagogicznych, Uniwersytet Pedagogiczny im. KEN w Krakowie, 2017 tom LXX:29-42
3. Faściszewska M.: Swoiste zjawiska językowe występujące w tekstach dialogowych i narracyjnych tworzonych przez osoby jąkające się. Zaburzenia płynności mowy. Teoria i praktyka 2015 , tom 1:23-39
4. Odżyński J., Góral-Półrola J., Michalik M.: Strategie konwersacyjne w wypowiedziach osób jąkających się. AnnalesUniversitatisPaedagogicaeCracoviensis. Studia Linguistica, 2018, nr 13: 107-116
7. Szerszeńska A.: Akceptacja w jąkaniu. Zastosowanie ACT i uważności w interwencji logopedycznej. Forum Logopedy, 2019, nr 31
8. Michta I., Ploch K.: Rola autoterapii w jąkaniu – znaczenie grup samopomocowych. Forum Logopedy, 2019, nr 31
