Przyczyny występowania wad wymowy

Wady wymowy rzadko mają jedną przyczynę. Zwykle to splot kilku czynników: budowy aparatu mowy, słuchu, nawyków i środowiska. Pokazujemy, skąd najczęściej biorą się nieprawidłowości w wymowie i dlaczego diagnoza zaczyna się od szukania przyczyny, a nie od samej głoski.

1Budowa i sprawność aparatu mowy

Gdy narządy artykulacyjne są nieprawidłowo zbudowane lub mało sprawne, mówimy o dyslalii mechanicznej. Najczęstszy przykład to skrócone wędzidełko podjęzykowe, czyli ankyloglosja. Ogranicza ono ruchomość języka, przez co trudno wypracować głoski dentalizowane, na przykład s, z, c, dz, sz, ż, cz, dż, oraz głoskę r.

Skrócone wędzidełko utrudnia też higienę jamy ustnej, a u niemowląt prawidłowe ssanie piersi. Do tego dochodzą wady zgryzu i nieprawidłowe uzębienie, które obniżają jakość wymowy.

2Słuch

Dyslalia słuchowa wynika z ograniczonego dostępu do prawidłowych wzorców dźwiękowych i braku słuchowej autokontroli. Dziecko, które słyszy głoski niewyraźnie, tak samo niewyraźnie je odtwarza.

Osobną sprawą jest słuch fonemowy, czyli zdolność odróżniania podobnych głosek. Jego osłabienie utrudnia rozróżnianie głosek opozycyjnych, na przykład s i sz, przez co dziecko myli je również w mowie.

3Wzorce i środowisko

Dyslalia środowiskowa pojawia się wtedy, gdy dziecko przejmuje nieprawidłowe wzorce od otoczenia. Dziś dochodzi do tego nadmiar ekranów. Dzieci wychwytują z bajek pojedyncze słowa i zwroty, także błędne, i powielają je bez autokorekty.

Najważniejszego wzorca, czyli rozmowy twarzą w twarz, nie zastąpi żaden ekran. Dziecko musi mieć kogo słuchać i komu się przyglądać.

4Funkcje prymarne: połykanie, pozycja języka, oddychanie

Bardzo często u dzieci z wadami wymowy utrzymuje się niemowlęcy sposób połykania. Język nie spionizował się i napiera na zęby, co sprzyja wadom zgryzu.

Do tego dochodzi nieprawidłowa pozycja spoczynkowa języka i oddychanie przez usta. Język leży nisko, buzia pozostaje otwarta, a to układa aparat mowy w sposób, który utrudnia prawidłową artykulację. Dlatego jedzenie, połykanie i oddychanie są dla logopedy tak samo ważne jak sama wymowa.

5Podłoże neurologiczne, emocje i postawa

Część wad ma podłoże neurologiczne. Uszkodzenie ośrodków korowych prowadzi do dyslalii centralnej. Zespoły genetyczne warunkują dyslalię sprzężoną, w której przyczyn jest kilka naraz.

Zdarza się też podłoże emocjonalne, czyli lęk przed mówieniem i niechęć do własnego głosu. Znaczenie ma nawet postawa ciała, bo zaburzona krzywizna kręgosłupa wpływa na ułożenie twarzoczaszki. To pokazuje, jak bardzo mowa jest powiązana z całym organizmem.

Częste pytania