Dostajesz opinię z poradni, a w niej jedno słowo: dyslalia. Brzmi poważnie i niewiele wyjaśnia. W praktyce to zbiorcza nazwa na wszystkie zaburzenia wymowy poszczególnych głosek, od drobnej nieprawidłowości po mowę niezrozumiałą dla otoczenia. Wyjaśniam, co kryje się za poszczególnymi określeniami, skąd bierze się dyslalia i jak wygląda terapia.

1Co to jest dyslalia

Dyslalia to zaburzenie realizacji dźwięków mowy. Dziecko słyszy dobrze, rozumie, buduje zdania, ale konkretne głoski wymawia inaczej, niż powinno na swoim etapie rozwoju.

W gabinecie spotykam się z trzema mechanizmami, i to one, a nie sama nazwa, decydują o planie terapii.

Deformacja oznacza, że głoska brzmi inaczej niż w języku polskim: jest wymawiana międzyzębowo, bocznie, gardłowo. To najtrudniejsza postać, bo dziecko ma własny, utrwalony wzorzec, który trzeba rozbić i zbudować od nowa.

Substytucja to zamiana jednej głoski na inną, istniejącą w języku. Zamiast „szafa” słyszysz „safa”, zamiast „rower” pada „lower”. Dziecko upraszcza sobie zadanie i wybiera głoskę łatwiejszą.

Elizja, czyli opuszczenie, to po prostu brak głoski. „Ryba” zmienia się w „yba”. U małych dzieci to naturalne, u starszych już nie.

2Rodzaje dyslalii, czyli co znaczy opis z opinii

Klasyfikacji jest kilka i część z nich funkcjonuje równolegle, dlatego rodzicom mylą się pojęcia. Poniżej te, które najczęściej widzisz w dokumentach. Szerszy, uporządkowany podział znajdziesz w tekście o klasyfikacji wad wymowy.

Dyslalia jednoraka dotyczy jednej głoski. Klasyczny przykład to brak głoski /r/ przy poprawnej reszcie wymowy.

Dyslalia wieloraka obejmuje kilka głosek lub całe ich grupy, na przykład szereg sz, ż, cz, dż razem z szeregiem s, z, c, dz.

Dyslalia złożona to sytuacja, w której zaburzeń jest tyle, że mowa staje się niezrozumiała dla osób spoza rodziny. Takie dziecko często milknie w przedszkolu, bo męczy je bycie niezrozumianym.

Dyslalia właściwa, czyli funkcjonalna, występuje wtedy, gdy budowa aparatu mowy i słuch są prawidłowe, a mimo to wzorzec wymowy ukształtował się błędnie. To najczęstsza postać w gabinecie.

Dyslalia audiogenna ma podłoże słuchowe. Powtarzające się zapalenia uszu, wysięk, przerost migdałka, niedosłuch przewodzeniowy: dziecko słyszy głoski niewyraźnie, więc niewyraźnie je odtwarza. Dlatego przy podejrzeniu tej postaci zawsze proponuję badanie słuchu przed rozpoczęciem terapii.

Dyslalia anatomiczna wynika z budowy: skrócone wędzidełko, wady zgryzu, rozszczep, wysokie podniebienie. Tu bez korekty przyczyny sama terapia bywa syzyfową pracą.

3Skąd bierze się dyslalia

Rodzice często pytają mnie, czy to ich wina. Zwykle nie. Przyczyny są zazwyczaj złożone i rzadko sprowadzają się do jednego czynnika.

Najczęściej widzę obniżoną sprawność języka i warg, oddychanie torem ustnym, przetrwałe niemowlęce połykanie, długie używanie smoczka i butelki, karmienie wyłącznie miękkimi pokarmami, a także nawracające infekcje uszu. Do tego dochodzi czynnik, który łatwo przeoczyć: brak wzorca. Dziecko musi mieć kogo słuchać, a rozmowa przy włączonym telewizorze i przy telefonie w ręku to nie to samo co rozmowa twarzą w twarz.

4Kiedy to jeszcze norma, a kiedy już wada

Mowa rozwija się etapami i nie wszystko trzeba prostować od razu. Orientacyjnie: głoski s, z, c, dz dziecko opanowuje około trzeciego roku życia, szereg sz, ż, cz, dż do piątego, a /r/ bywa ostatnie i potrafi pojawić się nawet około szóstego roku życia.

Jest jednak granica, przy której nie warto czekać. Każda deformacja, czyli język między zębami, mowa „mokra”, gardłowe /r/, to nie etap rozwojowy. To wzorzec, który sam z siebie nie zniknie, a z każdym miesiącem mocniej się utrwala.

Substytucja u trzylatka bywa etapem. Deformacja u trzylatka etapem nie jest nigdy.

5Jak wygląda diagnoza

Diagnoza trwa około czterdziestu minut i nie polega na tym, że dziecko powtarza listę wyrazów. Zaczynam od wywiadu: przebieg ciąży i porodu, sposób karmienia w pierwszych miesiącach, wiek pierwszych słów, przebyte infekcje, używanie smoczka. Bardzo często pierwszy trop pojawia się właśnie tam.

Potem sprawdzam budowę i sprawność języka, warg i podniebienia, wędzidełko, sposób oddychania i połykania, słuch fonematyczny, czyli zdolność odróżniania podobnych głosek, oraz samą artykulację w różnych pozycjach w wyrazie. Na koniec dostajesz konkretną odpowiedź: czy to norma, jaka to postać dyslalii, od czego zaczynamy i czy potrzebna jest konsultacja u laryngologa lub ortodonty.

6Przebieg terapii

Terapia dyslalii jest dość przewidywalna i przebiega w czterech krokach.

Przygotowanie. Ćwiczenia sprawnościowe języka i warg, praca nad oddechem i pionizacją języka, czasem terapia miofunkcjonalna. Ten etap bywa niedoceniany, a to on decyduje o trwałości efektu.

Wywołanie głoski. Szukamy układu, w którym dziecko po raz pierwszy wypowie głoskę prawidłowo. Czasem dzieje się to na pierwszych zajęciach, czasem po kilku tygodniach.

Utrwalanie. Od sylab, przez wyrazy i zdania, po mowę swobodną. To najdłuższy etap i tu najbardziej liczą się krótkie, codzienne ćwiczenia w domu.

Automatyzacja. Dziecko używa nowej głoski bez myślenia, także w emocjach i w pośpiechu. Dopiero wtedy kończymy terapię.

Czas trwania zależy od postaci. Pojedyncza substytucja u współpracującego przedszkolaka to często kilka miesięcy. Dyslalia złożona z zaburzeniami miofunkcjonalnymi w tle wymaga dłuższej pracy, czasem ponad roku.

7Co możesz zrobić w domu

Ogranicz smoczek i picie z butelki, jeśli dziecko wciąż z nich korzysta. Zadbaj o gryzienie: twarde warzywa, skórka chleba, różne konsystencje. To najprostsza gimnastyka aparatu mowy, jaką znam. Pilnuj domykania buzi w spoczynku i reaguj na przewlekły katar, bo oddychanie przez usta układa język w złej pozycji. I czytaj dziecku codziennie, patrząc na nie, bo wzorzec buduje się z obserwacji, nie z nagrań.

Częste pytania