Afazja: czym jest, jakie są rodzaje i co realnie daje terapia

Afazja to utrata języka, a nie utrata rozumu. To rozróżnienie brzmi jak drobiazg, a decyduje o wszystkim: o tym, jak rodzina rozmawia z chorym, jak szybko trafia on do terapii i ile uda się odzyskać. Wyjaśniam, czym afazja jest naprawdę, co znaczą nazwy z wypisu ze szpitala, jak wygląda diagnoza i terapia oraz co możesz zrobić w domu już dziś.

1Czym jest afazja, a czym nie jest

Afazja to nabyte zaburzenie języka, powstałe wskutek uszkodzenia mózgu w obszarach odpowiedzialnych za mowę. Chory ma trudność w dotarciu do słowa, w zbudowaniu wypowiedzi albo w zrozumieniu tego, co mówią inni. Sama myśl jest na miejscu, brakuje drogi, którą myśl zamienia się w zdanie.

Warto od razu rozwiać cztery nieporozumienia, bo słyszę je w gabinecie niemal przy każdej pierwszej wizycie.

Afazja to nie problem ze słuchem. Mówienie głośniej nie pomaga, a bywa dla chorego męczące.

Afazja to nie otępienie. Osoba z afazją zwykle wie, kim jest, gdzie jest i czego chce. Nie potrafi tego powiedzieć, co nie znaczy, że tego nie myśli.

Afazja to nie obniżona inteligencja. Ludzie z afazją prowadzą samochód, grają w szachy, rozpoznają fałszywą nutę w piosence. Zaburzony jest język, nie umysł.

Afazja to nie choroba psychiczna. Bywa jednak, że towarzyszy jej obniżony nastrój, i to całkowicie zrozumiałe: człowiek traci narzędzie, którym budował relacje.

Trudność w mówieniu nie jest trudnością w myśleniu. To jedno zdanie zmienia w rodzinie więcej niż miesiąc ćwiczeń.

2Rodzaje afazji, czyli co znaczą nazwy z wypisu

Z wypisu ze szpitala rodzina wraca zwykle z jednym słowem i bez wyjaśnienia. Poniżej najczęstsze określenia i to, co realnie oznaczają w codziennym życiu.

Afazja motoryczna, zwana też ruchową, ekspresyjną lub afazją Broki. Rozumienie jest względnie zachowane, problemem jest mówienie. Wypowiedzi są krótkie, wysiłkowe, poszatkowane, często pozbawione przyimków i końcówek. Chory wie, czego chce, i zwykle ma pełną świadomość swoich trudności, dlatego to postać najbardziej frustrująca dla samego pacjenta.

Afazja sensoryczna, zwana czuciową, odbiorczą lub afazją Wernickego. Mowa płynie swobodnie, czasem aż nadmiernie, ale traci treść: pojawiają się słowa przekręcone, wymyślone, zdania bez sensu. Rozumienie jest wyraźnie zaburzone. Chory często nie zdaje sobie sprawy z tego, że mówi niezrozumiale, i dziwi się reakcjom otoczenia.

Afazja mieszana. Występują cechy obu powyższych postaci w różnych proporcjach. W praktyce klinicznej to sytuacja najczęstsza, czysta postać zdarza się rzadziej, niż sugerują podręczniki.

Afazja globalna, czyli całkowita. Ciężko zaburzone jest i mówienie, i rozumienie. Zwykle towarzyszy rozległym uszkodzeniom. Tu szczególnie wcześnie wprowadzamy komunikację wspomagającą, żeby chory miał jakikolwiek sposób porozumienia się.

Afazja amnestyczna, inaczej anomiczna. Najłagodniejsza postać. Mowa jest płynna i zrozumiała, ale chory nie może przypomnieć sobie konkretnych nazw. Opisuje przedmiot zamiast go nazwać: „to, czym się pisze”, „takie do herbaty”.

Afazja pierwotnie postępująca. Nie wynika z udaru, tylko z choroby neurozwyrodnieniowej. Narasta powoli, przez miesiące i lata. Terapia ma tu inny cel niż po udarze: nie odbudowę, lecz jak najdłuższe utrzymanie sprawności komunikacyjnej i wczesne przygotowanie sposobów porozumiewania się na później.

3Skąd bierze się afazja

Najczęstszą przyczyną jest udar mózgu, głównie niedokrwienny. W badaniach nad następstwami udaru afazję stwierdza się u dużej części chorych, zwykle podaje się przedziały od mniej więcej jednej piątej do jednej trzeciej pacjentów, zależnie od momentu i sposobu badania.

Poza udarem afazja pojawia się po urazach czaszkowo-mózgowych, w przebiegu guzów mózgu, po zapaleniach mózgu i opon mózgowych, po zabiegach neurochirurgicznych oraz w chorobach neurozwyrodnieniowych.

Miejsce uszkodzenia znaczy więcej niż jego rozmiar. Niewielkie ognisko położone dokładnie w okolicy odpowiedzialnej za język daje cięższe objawy niż duże uszkodzenie w obszarze, który za język nie odpowiada. Dlatego dwie osoby z tym samym rozpoznaniem mogą mieć zupełnie inny obraz zaburzeń i inne rokowanie.

4Afazja u dzieci: dwie zupełnie różne sytuacje

Rodzice szukający informacji o afazji u dziecka trafiają zwykle na teksty pisane pod dorosłych po udarze, co tylko pogłębia niepokój. U dzieci mówimy o dwóch różnych rzeczach.

Afazja nabyta u dziecka to ten sam mechanizm co u dorosłego: mowa rozwijała się prawidłowo, a potem doszło do uszkodzenia mózgu, najczęściej w wyniku urazu, zapalenia lub udaru dziecięcego. Mózg dziecka ma większą zdolność reorganizacji, dlatego rokowanie bywa lepsze, ale nie jest to reguła bez wyjątków.

Afazja rozwojowa to inna historia. Tu nic się nie „utraciło”: mowa od początku rozwija się z opóźnieniem i nieprawidłowo, mimo prawidłowego słuchu, prawidłowego kontaktu i braku uchwytnego uszkodzenia mózgu. W piśmiennictwie funkcjonuje kilka nazw tego samego obrazu, między innymi niedokształcenie mowy o typie afazji, alalia, a w klasyfikacjach międzynarodowych rozwojowe zaburzenie języka.

Ta wieloznaczność nazw jest źródłem sporego zamieszania. W praktyce ma znaczenie jedno: czy dziecko przede wszystkim nie mówi, czy przede wszystkim nie rozumie, bo od tego zaczyna się plan terapii. Jeśli obserwujesz u swojego dziecka opóźnienie mowy, zacznij od tekstu o przyczynach opóźnionego rozwoju mowy, a przy wątpliwościach porównaj obserwacje z normami rozwojowymi mowy.

5Afazja a dyzartria: to nie to samo

Te dwa rozpoznania bywają mylone, także przez rodziny, które dostały oba na jednym wypisie. Różnica jest zasadnicza.

Afazja to zaburzenie języka. Problem leży w dostępie do słowa i w rozumieniu. Pacjent nie może znaleźć wyrazu, myli go, tworzy zbitki, czasem nie rozumie prostego polecenia.

Dyzartria to zaburzenie wykonania. Język jest w porządku, pacjent doskonale wie, czego chce użyć, ale mięśnie odpowiedzialne za mówienie nie pracują sprawnie. Mowa jest niewyraźna, spowolniona, nosowa, cicha, choć treść pozostaje poprawna.

To rozróżnienie decyduje o całym planie pracy. Przy dyzartrii pracujemy nad aparatem mowy: oddechem, fonacją, sprawnością języka i warg, tempem i głośnością. Przy afazji pracujemy nad językiem: nazywaniem, rozumieniem, budowaniem wypowiedzi, czytaniem i pisaniem. U części pacjentów oba zaburzenia występują jednocześnie i wtedy prowadzimy dwa równoległe wątki terapii.

6Jak wygląda diagnoza neurologopedyczna

Zaczynam od dokumentacji: rodzaj i lokalizacja uszkodzenia, data zdarzenia, przebieg hospitalizacji, choroby współistniejące, przyjmowane leki, wyniki badań obrazowych. Potem sprawdzam po kolei rozumienie mowy, nazywanie przedmiotów i czynności, powtarzanie, płynność wypowiedzi, czytanie i pisanie, a przy podejrzeniu składowej dyzartrycznej także siłę i zakres ruchów aparatu mowy.

Osobno i zawsze sprawdzam połykanie. To bywa najważniejszy punkt całego badania, ważniejszy niż sama mowa. Zaburzenia połykania po uszkodzeniu mózgu to kwestia bezpieczeństwa, nie komfortu: grożą zachłyśnięciem i zachłystowym zapaleniem płuc. Jeśli widzę sygnały ostrzegawcze, kieruję na dalszą diagnostykę, zanim zaczniemy jakąkolwiek pracę nad mową.

Na koniec dostajesz konkretną odpowiedź: jaka to postać afazji, co jest zachowane, od czego zaczynamy, jak często się spotykamy i czego możemy oczekiwać w najbliższych miesiącach.

7Terapia: kiedy zacząć i czego oczekiwać

Największą dynamikę poprawy obserwuje się w pierwszych miesiącach po zdarzeniu, dlatego terapię zaczynamy tak wcześnie, jak pozwala stan chorego, często jeszcze w szpitalu. Im szybciej, tym lepiej. To jedyna rzecz w całej tej historii, na którą rodzina ma realny wpływ od pierwszego dnia.

To jednak nie znaczy, że po roku nie warto pracować. Mózg zachowuje zdolność do reorganizacji także później, a systematyczna terapia przynosi efekty również u osób kilka lat po incydencie. Zmienia się tempo poprawy, nie sama możliwość poprawy. Zdanie „już za późno” pada w rozmowach z rodzinami znacznie częściej, niż powinno.

Terapię zawsze zaczynam od tego, co pacjentowi zostało. To jedyny pewny grunt, na którym da się cokolwiek zbudować. Przy afazji motorycznej idziemy od nazywania przedmiotów codziennego użytku, przez proste polecenia, po budowanie zdań i swobodną rozmowę. Przy afazji sensorycznej najpierw odbudowujemy rozumienie, bo bez niego nie ma się na czym oprzeć. Przy postaci amnestycznej pracujemy nad strategiami przypominania nazw.

Równolegle wprowadzamy komunikację wspomagającą: tablicę z obrazkami, zeszyt z podstawowymi zwrotami, aplikację w telefonie. To nie jest rezygnacja z mowy ani przyznanie się do porażki. To sposób, żeby chory mógł porozumieć się tu i teraz, a poczucie bycia rozumianym bardzo mocno przekłada się na motywację do dalszej pracy.

Terapia afazji to część pracy z osobami dorosłymi, którą prowadzimy w gabinecie. Zakres i warunki opisaliśmy na stronie logopeda dla dorosłych, a samą ścieżkę diagnostyczną na stronie neurologopeda Białystok.

Uczciwie o rokowaniu: rzadko wracamy dokładnie do punktu wyjścia. Bardzo często natomiast wracamy do sprawnej codziennej komunikacji, do rozmowy z rodziną, do samodzielnych zakupów i telefonu do córki. I to jest cel, o którym rozmawiam z rodzinami na pierwszej wizycie.

8Jak rozmawiać z osobą z afazją

To najczęstsze pytanie, jakie dostaję od rodzin, i jednocześnie obszar, w którym najłatwiej i najszybciej pomóc. Poniższe zasady nie wymagają żadnego sprzętu ani przygotowania.

Mów wolniej i krótszymi zdaniami, ale normalnym tonem. Podniesiony głos nie pomaga, bo to nie jest problem ze słuchem. Ton, jakim mówi się do małego dziecka, bywa dla dorosłego człowieka upokarzający.

Zadawaj pytania zamknięte, na które da się odpowiedzieć „tak” lub „nie”, zwłaszcza na początku. Zamiast „co chcesz do picia” zapytaj: „chcesz herbatę?”.

Zostaw czas na odpowiedź. Cisza, która Tobie wydaje się długa, dla chorego jest czasem pracy. Nie kończ zdań za niego, chyba że sam o to poprosi.

Wspieraj się gestem, obrazkiem, kartką i długopisem. Wolno wszystko, co pomaga się dogadać.

Ogranicz hałas w tle. Wyłącz telewizor, zamknij okno. Dzielenie uwagi bardzo utrudnia rozumienie.

Rozmawiaj z chorym, a nie o chorym w jego obecności. Osoby z afazją zwykle doskonale rozumieją sytuację, w której są pomijane, i bardzo to przeżywają.

Nie udawaj, że rozumiesz, kiedy nie rozumiesz. Powiedz to wprost i poproś o powtórzenie inaczej, gestem albo na kartce. Udawanie kończy się tym, że chory przestaje próbować.

9Rola rodziny, czyli co realnie robi różnicę

W terapii dorosłych rodzina jest częścią zespołu, nie widzem. Spotkanie raz czy dwa razy w tygodniu to za mało, żeby przebudować sposób komunikowania się. Liczy się to, co dzieje się między spotkaniami.

Trzy rzeczy, które w mojej praktyce zmieniają najwięcej: krótkie i regularne ćwiczenia zamiast długich sesji raz na jakiś czas, włączanie chorego w zwykłe domowe rozmowy zamiast oszczędzania mu wysiłku oraz pilnowanie własnych zasobów. Wypalona, niewyspana rodzina nie pomoże nikomu, a opieka nad osobą po udarze bywa maratonem.

Nie odbieraj choremu wszystkich zadań. Wspólne robienie listy zakupów, odbieranie telefonu, zamawianie w kawiarni: to nie są dodatkowe trudności, to najlepsza terapia, jaka istnieje, bo dzieje się w prawdziwym życiu.

Częste pytania